Kurutta Ippêji (1926)

Op 3 april 2020 in Stadsschouwburg Gent met Live muziek.

In april 2020 nog maar weer eens in het Muziekgebouw aan het IJ in samenwerking met EYE en met muzikale begeleiding van Daan Janssens (wellicht dezelfde soundtrack als afgelopen maand in Gent??).

Zeer bijzondere film. Virtuoze cinematografie. Wel niet zo gemakkelijk te volgen zonder tussentitels. Ik kon er bijvoorbeeld niet direct uit afleiden dat de man een zeeman is en dat zijn vrouw hun kind had proberen verdrinken...

Een krankzinnige avant-garde film van Teinosuke Kinugasa, die werkelijk elk filmisch middel dat hem in 1926 ter beschikking stond heeft gebruikt. Duizelingwekkend gedraai met de camera, vervormde beelden, gekke perspectieven en snelle cuts. Meegezogen in de hectiek, ontging mij het verhaal eigenlijk bijna volledig. Normaal gesproken wordt de kijker tijdens het bekijken van eens stomme film heel behulpzaam geholpen met tekstbordjes. Kinugasa doet daar niet aan. Achteraf las ik waar de film over ging en kon ik een en ander beter plaatsen.

Het ontbreken van tekst is begrijpelijk als je weet dat de filmvoorstelling in die dagen werd ondersteund door muziek en door een Benshi. Een Benshi is een verteller die niet alleen de omtrekken van het verhaal uitlegt aan het publiek maar die ook de stemmen doet van de personages. In de film zien we veel flashbacks en droomsequenties die zonder hulp van een benshi maar moeilijk als zodanig zijn te herkennen. Laat staan dat de betekenis van die sequenties altijd duidelijk is. Een leuk weetje is dat de benshi’s zo populair waren dat de invoering van de geluidsfilm in Japan veel minder snel plaatsvond dan in andere landen.

Kurutta Ippêji is een mooie film met zinderend beeldmateriaal. Had ik op voorhand niet geweten met een silent uit het jaar 1926 te maken te hebben, dan zou ik niet verbaasd zijn geweest als ik achteraf had gelezen dat het hier om een experimentele underground film uit de jaren 60 ging. Ik las trouwens dat Kinugasa zijn film die verloren werd gewaand in 1971 in zijn tuinhuisje terugvond. Het schijnt dat hij voor de hervertoning van de film zo’n 500 meter film verwijderde en de film enigszins heeft aangepast naar de filmbeleving in modernere tijden. Dat mogelijk feitje verklaart hoogstwaarschijnlijk waarom de termen underground en jaren 60 in me opkwamen. Hoe dan ook. Kurutta Ippêji is een interessante film en geeft aanleiding tot een curieuze kijkbeleving.

Veruit mijn oudste Japanse film die ik al gezien heb. Ik zocht het even op en vond tot nu de film Banshun (1949) van Ozu als oudste Japanse film in mijn lijst terug. Een stomme film uiteraard, deze Kurutta Ippêji, maar toch wel een bijzondere.

Ik was zonder voorkennis niet altijd goed mee met het verhaal - de traditionele pancartes zijn namelijk achterwege gelaten - maar was vooral visueel en auditief erg onder de indruk. Geen bombastische orkestmuziek hier, maar erg treffende en passende muziek die synchroon liepen met de gebeurtenissen. Speels, scherp of de spanning uitdrijvend, mooi in balans en fijn om naar te luisteren eigenlijk in combi met de beelden. Het kan misschien zijn dat het geluid later is geperfectioneerd en eraan is toegevoegd, maar toch.

Visueel ook bijzonder in die zin dat er al serieus met effecten en surrealistische (vervormde) beelden werd gewerkt. Knap toch voor die tijd. Zeer mysterieus en zelfs een beetje creepy. Technisch ook erg fijn met snelle beelden en montage.

Net als velen hier was ik toch wel blij dat ik van tevoren al had gelezen wat ongeveer de plot was, want anders had ik vermoedelijk niet begrepen dat de nieuwe conciërge voorheen een zeeman was, dat die jonge vrouw halverwege de film zijn dochter was en dat hij haar een huwelijk afraadde – en toch zet ik deze informatie maar even tussen spoiler-tags, want misschien zijn er wel gebruikers die deze film blanco in willen gaan. Mèt die informatie is de plot een stuk beter te volgen, maar ook daarzónder is er genoeg te genieten vanwege de experimentele beeldtaal met alle double exposures, in elkaar overlopende frames, uiteengetrokken beelden, achterstevoren-projecties en door cameravoering vervormde objecten – ja, dit moet voor kijkers in 1926 wel een vervreemdende ervaring zijn geweest, en een eeuw later heeft het eigenlijk nog steeds een behoorlijke impact. De versie van 70 minuten die ik op YouTube heb gezien heeft fraaie en beklemmende muziek die mij aanzienlijk beter beviel dan dat zeurende orgeltje of die honky-tonk-achtige piano die vroeger nog wel eens onder klassiekers uit de Amerikaanse zwijgende periode werden geplakt (oplossing: volume uit) en droeg zo mooi bij aan een indringende ervaring.

Altijd lastig om aan een oude stille film een waardering te geven. Deze Japanse silent valt ook onder horror, echter dat genre werd pas beschreven in 1931 dus veel meer dan een duistere onderwerp zal je in de film niet aantreffen. De film speelt zich af in een psychiatrische inrichting waar een conciërge/schoonmaker werkt om zo bij dichter in de buurt van zijn geesteszieke vrouw te zijn. Wat gebeurtenissen zorgen ervoor dat de conciërge langzaamaan het vermogen verliest om waanvoorstellingen en werkelijkheid te onderscheiden. Tussen het verhaal zijn er montages met random mensen en dergelijke.Deze geven de film een surrealistische tintje. Deze experimentele stille film uit Japan zal als die, compleet en gerestaureerd was met moderne technologie, best indrukwekkend kunnen zijn. Nu pakte de film mij toch een stukje minder.