Atentat u Sarajevu (1975)

Waarheidsgetrouwe verfilming van de moord op aartshertog Frans Ferdinand en zijn vrouw Sophie, hetgeen de aanleiding vormde tot de Eerste Wereldoorlog en later de vorming van (het koninkrijk) Joegoslavië, wat het eigenlijke doel was van de aanslagplegers. Bulajic volgt nauwgezet de feiten zoals die bekend zijn en haalt alles uit de kast om er een fraai en afwisselend spektakel van te maken.

Dat Veljko Bulajic een film kon maken wisten we al van zijn 'The Battle of the River Neretva' uit 1969. Sarajevski Atentat is natuurlijk een heel andere film. Op IMDb is de kritiek te lezen dat de film een aaneenschakeling is van verfilmde gebeurtenissen en geen eigen verhaal vertelt. En dat Christopher Plummer als Frans Ferdinand en Maximilian Schell als de architect van de aanslag hun personages weinig oorspronkelijke invulling meegeven en dat de motieven van de aanslagplegers niet uitgediept worden.Tot op zekere hoogte is die kritiek terecht. Maar dat is ook de keuze van de regisseur. De Frans Ferdinand van Christopher Plummer is een goedgemutste vent in plaats van de bullebak die hij was en de plegers van de aanslag worden niet als helden neergezet, wat anno 1975 wel voor de hand gelegen had in Joegoslavië. Bulajic gaat daarmee iedere opzichtige interpretatie uit de weg, en dat maakt deze film ook in deze tijd nog te verteren.

Want de opvattingen over de aanslag en de dubbele moord wisselden nogal eens. De beroemde in steen gehouwen voetstappen van Gavrilo Princip op de Appelkade in Sarajevo verdwenen even zo vaak als ze er terugkeerden. Lange tijd werden Princip c.s. in Joegosavië en Servië als helden vereerd en waren het 'vrijheidstrijders'. Nu schijnt de slinger weer de andere kant op te zijn gegaan met het besef dat dat Bosnisch-Servische nationalisme niet alleen tot de Eerste Wereldoorlog heeft geleid, maar ook de aanleiding was tot de Joegoslavische burgeroorlog in de jaren negentig van de vorige eeuw. Nog altijd is Bosnië een onoplosbaar probleem in Europa.

Maar terug naar de film. Die houdt zich strikt aan de feiten. Bulajic heeft goed naar het (schaarse) fotomateriaal van de aanslag gekeken, want die beelden zijn exact in zijn ensceneringen te herkennen. Alleen, ook Bulajic ontsnapte niet aan het gevaar dat als je historische gebeurtenissen verfilmt dat vaak ten koste gaan van de dynamiek van de film zelf. Dat is ook hier het geval. Saai als kwalificatie doet de film geen recht, maar de echte spanning is pas zichtbaar en voelbaar in het laatste kwartier, als de Oostenrijkse troonopvolger als het ware op de zelfde manier wordt opgejaagd door de jagers als hij zelf in de beginbeelden van de film in zijn jachtgebieden het wild opjaagt en afschiet. Een treffende vergelijking van Bulajic.